Category: Hadithi

Na Chelangat Caren,

Fikiria darasa ambalo mwalimu hachoki, hajui kuchoka, na anaweza kujibu swali la mwanafunzi saa 2 usiku kwa lugha ya Kiswahili safi. Hii si ndoto ya mbali tena. Akili Mnemba, au Artificial Intelligence, imeingia madarasani na inabadilisha jinsi tunavyojifunza na kufundisha.

Vyuo vikuu duniani kote, na sasa pia Kenya, vinakabiliwa na swali kubwa: Je, AI itaharibu uadilifu wa elimu au itakuwa chombo kitakachofungua milango mipya ya ubunifu? Daystar University na taasisi nyingine nchini zimeanza majadiliano makubwa kuhusu hili, na mwezi huu wanajiandaa kwa mkutano wa _AI na Higher Education in Africa.Swali si tena kama AI itakuja, bali ni jinsi gani tutaitumia bila kupoteza utu wetu.

Kwa miaka mingi, elimu ya chuo kikuu imeegemea mhadhara, noti, na mitihani ya kukariri. AI inavunja mfumo huu. Sasa mwanafunzi anaweza kutumia zana kama ChatGPT, Grammarly, au majukwaa ya kujifunzia yanayotumia AI kupata maelezo yaliyobinafsishwa kulingana na kasi yake ya uelewa.

Mwalimu hawezi tena kuwa mwenye ujuzi wote chumbani. Badala yake, anakuwa mwezeshaji. Anamwongoza mwanafunzi jinsi ya kuuliza maswali sahihi, kuchambua majibu ya AI, na kutofautisha ukweli na upotoshaji. Katika shule za mawasiliano na sheria, hii inamaanisha wanafunzi wanafunzwa kufikiri kwa kina zaidi, si tu kunakili majibu.

Vyuo vikuu kama Daystar vimeanza kutumia AI kwa ajili ya uandikishaji, ushauri wa kitaaluma, na hata kutathmini kazi za wanafunzi. Matokeo yake ni muda mwingi kwa walimu kuzingatia ubunifu na utafiti.

Lakini si kila kitu ni nyekundu na jekundu. Wasiwasi mkubwa ni kuhusu uaminifu wa kitaaluma. Mwanafunzi anaweza kumwambia AI aandike insha nzima, na mwalimu asigundue. Pia kuna hatari ya wanafunzi kutegemea AI kiasi cha kupoteza uwezo wao wa kufikiri wenyewe.

Kuna pia suala la usawa. Si kila mwanafunzi ana simu janja, intaneti ya haraka, au umeme wa kutosha. Ikiwa AI itakuwa msingi wa elimu, tutafanyaje kuhakikisha mwanafunzi wa kijijini hapati adhabu kwa kukosa teknolojia?

Pia, AI inajifunza kutoka kwa data zilizopo. Ikiwa data hizo zina upendeleo wa kikabila, kijinsia, au kitamaduni, basi AI itatoa matokeo yale yale. Vyuo vinapaswa kufundisha wanafunzi jinsi ya kutambua na kurekebisha upendeleo huu.

Hapa ndipo Afrika inapotakiwa kuwa macho. Barani Ulaya na Marekani, AI inatumika zaidi kuongeza faida za makampuni. Lakini Afrika inaweza kuitumia kutatua matatizo yetu ya kipekee: ukosefu wa walimu, lugha nyingi, na elimu duni vijijini.

Fikiria programu ya AI inayoweza kufundisha hesabu kwa Kiswahili, Dholuo, na Kimeru kwa mtoto aliye mashinani. Fikiria mwalimu mmoja anayesimamia wanafunzi 200 kwa msaada wa msaidizi wa AI. Hii ndiyo fursa ambayo mkutano wa Daystar unajaribu kuichunguza.

Zaidi ya hayo, wanafunzi wa Afrika wanaweza kuwa watengenezaji wa AI, si watumiaji tu. Vyuo vinapaswa kuanzisha kozi za data science, ethics of AI, na machine learning mapema, ili kizazi kijacho kisibaki nyuma.

Akili Mnemba si adui wala si mokozi. Ni chombo. Na kama chombo chochote, matokeo yake yanategemea mkono unaokishikilia.

Vyuo vikuu vinapaswa kuacha kuogopa AI na kuanza kuivumilia, kuisimamia, na kuifundisha. Wanafunzi wanahitaji kujifunza si tu jinsi ya kutumia AI, bali jinsi ya kuitumia kwa uwajibikaji, ubunifu, na haki. Walimu wanahitaji mafunzo mapya ili wasibaki nyuma.

Ikiwa tutafanya hivi, basi miaka kumi ijayo vyuo vya Afrika havitakuwa wafuasi wa teknolojia bali  viongozi wake. Na mwanafunzi wa kijijini Kenya ataweza kuwa na mwalimu bora zaidi duniani mkononi mwake, bila kusafiri kwenda nje ya nchi.

Swali sasa si kama AI itabadilisha elimu. Swali ni: Je, sisi tuko tayari kuibadilisha elimu pamoja nayo?

Na Chelangat Caren,

Serikali ya Kenya imepanga kuuza hisa zake katika kampuni ya Safaricom, hatua ambayo imepokea upinzani mkubwa kutoka kwa wananchi. Rais William Ruto amedhihirisha kuwa uuzaji huo utasaidia kukuza uchumi wa nchi. KCB Group Plc imepewa kibali cha kununua Riverbank Solutions Limited, hatua ambayo itaongeza ushindani katika sekta ya fedha nchini. Uuzaji huu unaweza kuwa na athari kubwa kwa uchumi wa Kenya, hasa katika sekta ya simu na teknolojia.

Uuzaji wa Safaricom ni suala tata linalohitaji uangalizi wa karibu. Wananchi wanataka kujua ni kwa jinsi gani uuzaji huu utawaathiri kiuchumi. Serikali inataka kuhakikisha kwamba uuzaji huu unafanyika kwa uwazi na kwa manufaa ya taifa. KCB Group Plc inatarajiwa kuimarisha ushindani katika sekta ya fedha nchini, jambo litakalowanufaisha  wateja.

Uuzaji huu unaweza kuwa na matokeo chanya na hasi kwa uchumi wa Kenya. Kwa upande mmoja, unaweza kuleta mapato makubwa kwa serikali ambayo yataweza  kutumika katika miradi ya maendeleo. Kwa upande mwingine, unaweza kuathiri bei ya huduma za simu na kuongeza gharama za maisha kwa wananchi.

Serikali inataka kuhakikisha kwamba uuzaji huu unafanyika kwa uwazi na kwa manufaa ya taifa. Wananchi wanataka kujua ni kwa jinsi gani uuzaji huu utawaathiri kiuchumi. Ni muhimu kwa serikali kuwasiliana na wananchi na kutoa taarifa sahihi kuhusu uuzaji huu.

Uuzaji wa Safaricom ni hatua muhimu kwa uchumi wa Kenya. Ni muhimu kwa serikali kuhakikisha kwamba uuzaji huu unafanyika kwa uwazi na kwa manufaa ya taifa. Wananchi wanataka kujua ni kwa jinsi gani uuzaji huu utawaathiri kiuchumi.

Uuzaji huu unaweza kuwa na athari kubwa kwa sekta ya simu na teknolojia nchini. Serikali inahitaji kuhakikisha kwamba uuzaji huu unafanyika kwa uwazi na kwa manufaa ya taifa. Wananchi wanataka kujua ni kwa jinsi gani uuzaji huu utawaathiri kiuchumi.

Uuzaji wa Safaricom ni suala tata linalohitaji uangalizi wa karibu. Serikali inahitaji kuhakikisha kwamba uuzaji huu unafanyika kwa uwazi na kwa manufaa ya taifa. Wananchi wanataka kujua ni kwa jinsi gani uuzaji huu utawaathiri kiuchumi.

Kenya inahitaji kuhakikisha kwamba uuzaji huu unafanyika kwa uwazi na kwa manufaa ya taifa. Wananchi wanataka kujua ni kwa jinsi gani uuzaji huu utawaathiri kiuchumi. Hii ni hatua muhimu kwa nchi yetu.

Uuzaji wa Safaricom ni hatua muhimu kwa uchumi wa Kenya. Ni muhimu kwa serikali kuhakikisha kwamba uuzaji huu unafanyika kwa uwazi na kwa manufaa ya taifa. Wananchi wanataka kujua ni kwa jinsi gani uuzaji huu utawaathiri kiuchumi.

Uuzaji wa Safaricom ni suala tata linalohitaji uangalizi wa karibu. Wananchi wanataka kujua ni kwa jinsi gani uuzaji huu utawaathiri kiuchumi. Serikali inahitaji kuhakikisha kwamba uuzaji huu unafanyika kwa uwazi na kwa manufaa ya taifa.

Uuzaji huu unaweza kuwa na matokeo chanya na hasi kwa uchumi wa Kenya. Kwa upande mmoja, unaweza kuleta mapato makubwa kwa serikali ambayo yanaweza kutumika katika miradi ya maendeleo. Kwa upande mwingine, unaweza kuathiri bei ya huduma za simu na kuongeza gharama za maisha kwa wananchi.

Kenya inahitaji kuhakikisha kwamba uuzaji huu unafanyika kwa uwazi na kwa manufaa ya taifa. Wananchi wanataka kujua ni kwa jinsi gani uuzaji huu utawaathiri kiuchumi. Hii ni hatua muhimu kwa nchi yetu, na tunahitaji kufanya maamuzi sahihi ili kuhakikisha mustakabali wa uchumi wetu.

Uuzaji wa Safaricom ni fursa ya kipekee kwa Kenya kuimarisha uchumi wake. Lakini, ni muhimu kwa serikali kuhakikisha kwamba uuzaji huu unafanyika kwa uwazi na kwa manufaa ya taifa. Wananchi wanataka kuona matokeo chanya ya uuzaji huu.

Kenya inahitaji kufanya maamuzi sahihi kuhusu uuzaji wa Safaricom. Wananchi wanataka kujua ni kwa jinsi gani uuzaji huu utawaathiri kiuchumi. Serikali inahitaji kuwasiliana na wananchi na kutoa taarifa sahihi kuhusu uuzaji huu.

Na Chelangat Caren,

Nairobi, jiji la kifahari, linaendelea kuwa kitovu cha biashara na uchumi ,mashariki mwa Afrika. Lodi ya bandari ya Mombasa imeendelea kuwa msingi wa uchumi wa nchi, huku serikali ikikazania kukuza bandari nyingine kama vile Lamu na Kisumu. Hii ni hatua kubwa kuelekea kukuza uchumi wa Kenya na kuifanya nchi kuwa kiongozi wa biashara katika eneo la Afrika Mashariki.

Uwekezaji wa kigeni umeongezeka, hasa katika sekta ya teknolojia na huduma za kifedha, na kufanya Nairobi kuwa jiji la kuvutia kwa biashara na uwekezaji.

Jiji la Nairobi linapambana na changamoto za ukuaji wa haraka, lakini pia linatengeneza fursa nyingi kwa wafanyabiashara na wawekezaji. Serikali imeweka mikakati ya kukuza uchumi wa kidigitali, na kuifanya Kenya kuwa kiongozi wa teknolojia katika eneo la Afrika Mashariki. Hii inamaanisha  fursa nyingi kwa vijana na wafanyabiashara kuingia katika sekta ya teknolojia na kukuza biashara zao. Kwa mfano, serikali imeanzisha programu za mafunzo ya teknolojia kwa vijana, na kuwapa ujuzi unaohitajika katika soko la kazi.

Kwa kukuza bandari na sekta ya teknolojia, Kenya inaweza kupunguza umukikikwa na kukuza uchumi wake. Hii itawezesha nchi kuwa kiongozi wa biashara na uchumi katika eneo la Afrika Mashariki. Serikali pia imeweka mikakati ya kukuza sekta ya kilimo, na kuifanya kuwa moja ya vyanzo vikuu vya mapato ya nchi. Hii itawezesha Kenya kuwa nchi ya kujitosheleza katika sekta ya chakula, na kuongeza usalama wa chakula kwa wananchi.

Lakini, changamoto za kiusalama na kisiasa zinaendelea kuwa kikwazo kwa maendeleo ya biashara na uchumi nchini Kenya. Serikali inahitaji kushughulikia masuala haya ili kuunda mazingira mazuri ya biashara na uwekezaji. Hii itawezesha Kenya kufikia malengo yake ya kukuza uchumi na kupunguza umukikikwa.

Kenya ina uwezo mkubwa wa kukuza uchumi wake na kuwa kiongozi wa biashara katika eneo la Afrika Mashariki. Serikali inahitaji kuendelea na juhudi zake za kukuza sekta ya teknolojia na kilimo, na kushughulikia changamoto za kiusalama na kisiasa. Hii itawezesha Kenya kufikia malengo yake ya kukuza uchumi na kupunguza umukikikwa.

Kwa kumalizia, Kenya ina uwezo wa kuwa kiongozi wa biashara na uchumi katika eneo la Afrika Mashariki. Iko mikononi mwetu kuhakikisha kwamba tunafanya kazi pamoja ili kufikia malengo yetu ya kukuza uchumi na kupunguza umukikikwa.

Na Mariita Joshua Ongoro

Nimefika kwenye bwalo, nipo foleni nawaona wanachuo kila mtu kashika hamsini zake. Nina mkoba wangu wa ngozi umening’inia begani na kila ninapotembea, mkoba nao unacheza densi ya shwii shwaa. Mwanangu nakumbuka kipindi kile nilikuwa shule ya msingi kijijini Gusii; Mabonde na milima, nilishuka na kupanda nikiwa na kijikoba cheusi chenye mkanda wa mchungwa. Unaelewa jinsi mvua ikianza kunya, hasa pale kijijini, hamna pa kujikinga maana migomba ya ndizi kila sehemu. Itakubidi ukurupuke mbio huku mkoba nao unakucharaza makofi kwenye vilima vya mwili – yaani makalio. Kaptura nayo ina vijisehemu vya kuingizia hewa kwa jinsi ilivyoraruka na kuchakaa, utadhani sehemu ile ya nyuma ina macho. Ukishafika nyumbani baada ya kukurupuka ja Nyantika Maiyoro, mkimbiaji shupavu wa Gusii siku za nyuma, utadhani madaftari kahariwa kule nyuma kumbe unyevunyevu na harufu ya jasho nzito.

Safari hii nimeepuka kuvaa kaptura ya aina yoyote na mkoba nimehakiki si wa mchungwa. Ingawaje ni mweusi, sasa ni wa ngozi, si wa nyuzi wala kitenge. Zamu yangu ya kuhudumiwa inatimia. “Nipe chai kwa maandazi halafu unitilie kayai kamoja.” Ninatamka bila ya kujali sarufi. Mbali na udunisho wa ‘kayai kamoja’ Inanikumbusha kuwa, ukienda Mwanza, basi utajutia kutohudumiwa unaposema ‘nipe’ kwani unamiliki wewe bidhaa hiyo? Tusiseme mengi maana hata salamu huja mwanzo. Je, Pwani yetu ya Kenya, maadili yamedumishwa ama vijana wameroga ufanisi huu kwa lugha za mitaani kama Shembeteng’ ya Jeshijinga? Kwanza hata kuwasikia leo imekuwa siwapati. Jamani nijibuni; Waliendapi Jeshijinga?

Taratibu natembea nikikokota miguu kana kwamba nipo mwezini ili nisilambe sakafu kwa pupa zangu. Naangaza macho yangu kuelekea meza iliyo pembeni mwa mlango wa kuvukia kwenda sehemu ya pili ya bwalo hili. Natabasamu japo mwonekano huu utadhani ninalia ndo maana hata nikaambiwa eti sura yangu mimi inaweza kuwachekesha wagonjwa hospitalini wakavunja mbavu hadi kupona kwa jinsi ilivyojaa makunyanzi. Basi ninapunguza tabasamu hilo la kutisha ninapokumbuka maneno ya abu. Ninachongea mezani na kuchukua uma. Cha kushangaza ni kwamba sikufahamu kuwa baada ya kumiminiwa chai pale bwaloni, ni jukumu langu kujitilia sukari. Mimi naye ninaenda zangu mezani na ninaonja ile chai, Lo! “Mbona hawatii sukari bwanaaa? Hii chai bubu sasa…” Ninajinung’unikia kwa tafsiri ya mama- bubu ni kinywaji kisichokuwa na sukari kwenye lugha ya kisiri ya Gusii. Muda nao unakwenda sana. Siwezi kurudi ili nitie sukari maana hata nishazoe mimi. “Kwanza sukari ni sumu mwilini, ni vizuri kunywa ya namna hii maana ni afya hii.” Ninajishawishi.

Punde tu nikiwa mjadalani, nasikia purukushani, viti vinasongasonga ovyoovyo. Ala! Hamna mtu bwaloni hasa upande huu wa chini. “Basi nini?” Ninakodoa macho upande wa kushoto nawaona tumbiri, mama yangu! Hivi, nitakunywa chai kweli ama nimewanunulia hawa wapumbavu? Tunaangaliana maana kila mmoja yuko chonjo. Kidogo tumbiri anaruka mezani. Mimi ni mwanaume siwezi kuchezewa shere hii. Ninanyanyua mkono na kuuchezesha kuelekea kwake yule mshenzi, kana kwamba ni nyoka anayeinda na huku usoni nimetia makunyanzi tishti.

Ni kweli tumbili naye alihofia maisha yake mafupi ila hakuchoka. “Mimi kwanza ni mwanamme na tumbiri huwaogopa sana wanaume. Si nawaona jinsi wanavyowaangaisha wanadada chuoni zaidi ya wanaume.” Nikajitia nguvu. Upo wakati nilikuwa nikitokea zangu maabara ya kompyuta kule epada yaani EPD, kwa umbali nikawaona wanadada wamekongamana sehemu moja kijia-panda cha SBE. Nikawa sina habari ya lile kundi lililozubaa. Basi kwa mpito wangu nikiwa nimetangulia nawasikia nyuma yangu wamefuata. Ninashangaa. Kumbe mwanangu, wasichana wale walikuwa hawana mtu wa kuwavusha kwenye bahari shamu ya tumbiri waliofurika nje ya shule ya sheria. Basi nikawa Musa niongozaye huku nyuma yangu Waisraeli wamenifuata wakielekea ‘Kanani.’

Kwenye idara ya Saikolojia, ipo nadharia inayoitwa; Uhamisho wa elimu ambayo kwa kimombo tunaita ‘transfer of knowledge’ ambayo hufundisha kwamba, mtu husuluhisha tatizo kutokana na kusoma yaliyotendeka nyumaye. Mimi kama mwanasaikolojia nilikumbuka kuwa hawa tumbiri huwaogopa wanaume. Basi, mimi ni nani? Lazima niwatishe hawa washenzi. Lakini haikuwa rahisi. Mezani ninaamua kupapia maandazi yale ili angalau nisitoke bilashi. Sasa siwezi kutumia uma kula kwa ustaarabu ila mikono. Upande mwingine namsikia tumbiri mvunguni mwa meza anatapatapa kwa kucha zake. Ninaanza kurusha mateke, “Mniache bwana.” Ila ninapomshtua basi anaruka mezani. Kwa ufundi huu wa kula ninasafisha sahani FYU na ninabakia na yai. Chai sijanywa. Ninachukua uma na kuanza kutoa maganda lakini siwezi maana nimekazwa sana. Naitumia mikono tena. Ninatafuna kipapachipapachi huku nikiangazaangaza macho utadhani naiba kula. “Basi mnyweni hiyo chai ‘bubu’ maana hata haina faida.” Ninakejeli nikijipangusa midomo kwa hanchifu yangu ya zambarau na madoadoa ya samawati. Nimeshinda vita maana hata chai hawakunywa.